حضرت علی (ع): برترین عبادت یک چیز میباشد و آن پاکدامنی (عفاف) است.



» ثبت نام در سایت
›› سخن مدیر اسفند 94
29 اسفند 1394
سال 1394 را در حالی به پایان میرسانیم که نخستین سال فعالیت دوره چهارم هیات مدیره کانون و هفتمین سال فعالیت کانون فرهنگی مردمی برهان، طبق اهداف آغازین سال، سال تعامل با نهادهای مردمی و دولت محترم در امر فرهنگ بود.
متن کامل را بخوانید

کانون برهان » مقالات » تفسیری فطرت انگیز؛ به بهانه سالروز درگذشت آیت الله سیدمحمود طالقانی
›› تفسیری فطرت انگیز؛ به بهانه سالروز درگذشت آیت الله سیدمحمود طالقانی
18 شهریور 1392 | موضوع: مقالات | 3559 بازدید | 0 دیدگاه

«سیدمحمودطالقانی» فرزند آیت الله سیدابوالحسن، متولد سال ۱۲۸۹ هجری شمسی در روستای گلیردطالقان می‌باشد. نام ایشان در تاریخ مرزوبوم اسلامی ایران، با جلسات تفسیر و منابر جوان پسند و منش و شیوهٔ خاص در عرصه تبلیغ دین، درخشیدن آغازییده و به عنوان سیاستمداری تاثیرگذار در بزرگترین تحول اجتماعی قرن اخیر در ایران عزیز، تداوم یافته است. ۱۹ شهریور سال ۱۳۵۸ پایانی بود حسرت انگیز بر حیات عزیزی که هنوز هم نواندیشی، ارتباط مستمر با طبقات مختلف جامعه، داشتن گوش شنوا و چهره گشاده برای گروههای متعدد اجتماعی وسیاسی، از نقاط طلایی آن قلمداد می‌شود.

 

نام آیت الله طالقانی با منابرمسجد هدایت، جلسات انجمن‌های اسلامی دانشجویان، تاسیس حزب، زندان‌های طویل المدت، تبعید، نمازهای عیدین در باغات حاشیه تهران، قائله غرب کشور، قهر چندروزه در آخرین سال حیات، نمازجمعه‌های ماندگار، انتخاب به عنوان نفر اول خبرگان تهران، زمین نشستن‌های اعتراضی در مجلس خبرگان قانون اساسی و لقب ابوذر زمان از طرف بنیانگذار جمهوری اسلامی، همچنان در اذهان جاودان است.

 

جستجو در صفحات تاریخ نشانگر آن است که آیت الله سید محمودطالقانی در باب طی سیرکامل دروس حوزوی ادعایی نداشته و برخلاف رسم و عرف، با وجود استعداد لازم، دروس حوزوی قم را بسیار زود ترک و به سوی تهران هجرت نموده است. مشخصه بارز ایشان در وجه دینی و یکی از مهمترین عوامل محبوبیت و مقبولیت ایشان اشتغال به تفسیر قرآن و به قول خود ایشان «وارد کردن قرآن در زندگی مردم» بوده است. ایشان در زمانی جلسات تفسیر را دایر نموده اند که اشتغال اکثر علما در این باب نبوده و در برهه ای دست به تدوین تفسیر نموده اند که، کتب تفسیری قابل استفاده برای عموم در دسترس نبوده است.

 

آنچه در این مقال قصد پرداختن به آن را داریم، بحثی در باب معروفترین اثرمکتوب و ماندگار ایشان به نام تفسیر «پرتوی از قرآن» در ۶ مجلد می‌باشد. با این تذکار که ایشان خود در مقدمه مجلد اول تفسیر خویش می‌نویسند: « آنچه در پیرامون آیات و از نظر هدایت قرآن نگارش می‌یابد، عنوان تفسیر (پرده برداری) ندارد و بحساب مقصود نهایی قرآن نیست. از این رو عنوان و نام» پرتوی از قرآن «را برای آن مناسب‌تر یافتم.»

 

• معرفی مجلدات «پرتوی از قرآن»:

جلد اول: مقدمه - تفسیر سوره حمد - تفسیر سوره بقره آیات ۱ الی ۱۴۳ (جزء یک)

جلد دوم: تفسیر سوره بقره آیات ۱۴۴ الی ۲۸۶ (انتهای سوره)

جلد سوم: تفسیر سوره نباء تا سوره الطارق (بخش اول جزء سی)

جلد چهارم: سوره اعلی تا سوره ناس (بخش دوم و انتهایی جزء سی)

جلد پنجم: سوره آل عمران (از آغاز تا انتهای سوره)

جلد ششم: سوره نساء آیه ۱ الی ۲۳ (انتهای جزء ۴)

دو جلد آخر به همت آقای محمدمهدی جعفری و با استفاده از دست نوشته‌های پراکنده و اصلاحی آیت الله به چاپ رسیده و به رسم امانت به عنوان «درسهایی از پرتوی از قرآن» نامگذاری شده است.

 

• سیر تدوین «پرتوی از قرآن»:

نخستین فعالیتهای تفسیری آیت الله طالقانی را به سال ۱۳۱۸ منسوب میکنند، که در سال ۱۳۲۷ با تقبل امام جماعتی در مسجد هدایت تهران و تشکیل جلسات تفسیری شکل رسمی و علنی به خود می‌گیرد. مرداد ماه سال ۱۳۴۲ در حالیکه آیت الله در زندان به سرمی برند، با جمع آوری و تدوین اندوخته‌های ذهنی خویش جلد اول تفسیر را به دست چاپ می‌سپارند. جلد دوم نیز در زندان تدوین می‌شود و جلد سوم و چهارم به عنوان درسهای کلاسهای تفسیر در زندان، درانتهای سال ۱۳۴۷ به پایان میرسد. تدوین جلد پنجم مربوط به سال ۱۳۵۴ و ایام تبعید آیت الله می‌باشد که بعد‌ها با قسمتهای اصلاحی آیت الله در سال ۵۷ تکمیل شده و بعد از رحلت آن بزرگوار در سال ۱۳۵۸، توسط آقای محمدمهدی جعفری به چاپ میرسد. جلد ششم نیز در سال بعد و با قسمتی به عنوان «شرح اصطلاحات تفسیر پرتوی از قرآن» به همت آقای جعفری به چاپ میرسد.

 

• شیوه تفسیری «پرتوی از قرآن»:

آیت الله در «پرتوی از قرآن» نخست دسته ای از آیات متوالی مربوط به هم را به ترتیب ترجمه نموده و بعد از آن به شرح لغاتی از آیات به صورت معنای لغوی می‌پردازند. ایشان در ادامه به شرح آیات به صورت جمله به جمله مبادرت و گاهی از آیات مشابه قرآنی مثال آورده و از روایات اهل بیت (ع) و دیگر تفاسیر، در فی مابین تفسیر بهره می‌جویند. پاورقی نیز گهگاهی جایگاه استفاده از برخی ابیات و برخی استدلال‌های علمی و سخنان مستشرقین می‌باشد.

 

• نکاتی در باب تفسیر «پرتوی از قرآن»:

۱. آنچه از سیرتدوین تفسیر به نظر می‌آید اینکه، تدوین این تفسیر به علت محبوس بودن در فضای زندان و به قول آیت الله «انقطاع از همه جا و عدم دسترسی به مدارک و مانند زنده ای در میان قبر بودن»، کاریست عالمانه که فقط نشان از هنرمندی و علم مضبوط آیت الله در سینه دارد. این هنر از دو جنبه قابل بررسی است. اول اینکه، آیت الله در طول سالیان متمادی با تحقیق و تعلیم توانسته است به تسلطی قابل توجه در علوم قرآنی دست یابد. دوم هم این مورد که، ایشان با عنایت به داشته‌ها و عدم امکان دسترسی به منابع بهترین شیوهٔ یک تفسیر مستمر را انتخاب کرده است. شیوه ای که از پایه روی منابع لغوی یا روایی یا تفسیری بنیان نهاده نشده و وابستگی به آن‌ها ندارد.

 

۲. تفسیر «پرتوی از قرآن» می‌تواند لغتنامه ای نو برای قرآن به حساب آید. لغات در این تفسیر نزدیکترین و صریح‌ترین معنی را برای خود اختصاص داده و ضمن اشاره به قواعد عربی، خواننده را در گیر و دار تمیز و یافتن معانی از بین قواعد متعدد نمی‌کند و به قول خود آیت الله این کار نبوده است مگر اینکه، مجال بیشتری برای تفکر داده شود. ترجمه سادهٔ آیات در کنار بخش شرح لغات، مفسّر را در هدف خویش برای «جای گرفتن پرتو آیات در اذهان دریابندگان و هدایت سهل‌تر فارسی زبانان» موفق ساخته است.

 

۳. هر تفسیری میتواند از شخصیت و محیط پیرامونی مفسّر تاثیر پذیرد و «پرتوی از قرآن» نیز از این مورد مستثناء نمی‌باشد. آیت الله وقتی از شیوه مرسوم تفسیر در تفسیر ترتیبی جزء‌ها تغییر روش میدهد، فضاهای زمانی محدود و تاثیر بیشتر سوره‌های کوتاه را دلیل این کار ذکر کرده و از باب یادداشت برداری آسان شاهد میاورد. از سویی دیگر فضایی که آیت الله در آن زندگی می‌کند نیازمند امید و تزریق روحیه نشاط است و ذوق ادبی بی مثال به کار رفته در این تفسیر، خود روشی است در راه دسترسی به آن. آیت الله در زندان در بین بزرگانی انقلابی و البته گروههای فراوان و نحله‌های فکری گوناگون سعی در تجمیع افراد در جمعی معنوی دارد و چه چیز بهتر از قرآن برای وحدت و چه روشی شایسته‌تر از شیوه ای که قابلیت دفع کمترو جذب بیشتری داشته باشد. ایشان همه را دعوت به اندیشه می‌نماید و با بیان خاص خویش و ذوق فراوان خود، دلها را متوجه گوشه ای از زوایای عمیق قرآنی می‌نمایاند، بدون ادعا در باب کامل بودن و بی نقص بودن این شیوه.

 

۴. مخاطب انتخابی مفسّر در تفسیر ارائه شده نیز، نشانگر نگرش مفسّر به جامعه پیرامونی خویش می‌باشد. آنچه مشخص است آیت الله طالقانی در «پرتوی از قرآن» برای جذب مخاطبین جوان و آشنا به علوم روز و کمی بیگانه و گاهی فراری از علوم اسلامی و مظاهر آن، ضمن بهره گیری از مباحث علمی روز، از ذوق هنری در گفتار نیز بهره جسته و جنبه‌های بلاغتی کلام الله را بیشتر با علوم روز مطابقت داده است. طبیعی است آیت الله برای نیل به هدف داخل سازی علوم قرآنی در زندگی روزمره جامعه، نیازمند روشی بوده که این روش ذوق محور در کلام و گفتار و نوشتار باعث ایجاد جذبه ای خاص در مباحث تفسیری ایشان گشته است. ایشان در مقدمه تفسیر به بحث پیشرفت‌های علمی و اهمیت آن اشاره نموده و می‌نویسند: «این پیشرفت زمان و علم است که میتواند اندک اندک از روی بواطن و اسرار قرآن پرده بردارد. از سویی دیگر در مقدمه جلد سوم ضمن اشاره به اعجاز موجود و سریع الاثر در سوره‌های کوتاه قرآنی مخصوصا جزء سی قرآن، به بحث» الحان و اوزان آیات و هماهنگی الحان با معانی لغات " اشاره کرده و بابی نو در باب تفسیر در کتاب خویش میگشایند و این نیست مگر ایجاد جذبه ای افزون‌تر برای ترغیب هرچه بیشتر مخاطب برای تدبر در قرآن.

 

۵. نوع بهره گیری آیت الله طالقانی از روایات و احادیث اهل بیت (ع) در باب تفسیر، شیوه ای نو و قابل توجه است. برخلاف آنچه به ظاهر و بدون کنکاش لازم بیان میشود، ایشان تفسیر قرآن به قرآن نکرده و برای روایات و احادیث جایگاه خاصی قائل هستند. شیوه تفسیری آیت الله همانطوری که در مقدمه به آن اشاره کرده اند، استفاده کامل از احادیث و روایات در ذیل آیات متشابه می‌باشد. ایشان اهل بیت (ع) را راسخون واقعی در علم و مفاهیم قرآنی دانسته و در ذیل آیه ۷ سوره آل عمران، بدان تصریح دارند و به همین جهت تفسیر آیات متشابه بدون استفاده از روایات را ناممکن می‌شمارند. ایشان در بخشهای متعددی از تفسیر خویش از روایات بهره گرفته و حتی در جایی به صراحت می‌نویسند: «از اینگونه مضامین عالی و پرمایه روایات دیگریست که، منابع و متون آن در دسترس این مهجور زندانی نیست و باید مراجعه شود.» برای آشنایی دقیق با شیوه تفسیری آیت الله بهتر است عباراتی از مقدمه تفسیر نقل گردد. ایشان می‌نویسند: «قرآن چون کتاب هدایت عموم است، همه میتوانند در پرتو هدایت آن قرارگیرند. کتابیکه آیات آن مانند امواج نور و نسیم هوا در قرون متوالی و در میان ملل مختلف و در فواصل شب و روز تلاوت میشود. برای همین است که عموم را از محدودیت محیط و زمان برهاند و چشم‌ها را بازکند و جهاز تنفس معنوی را در معرض نسیم پاک قرار دهد. راسخین در علم و متخصصین در آن مشارالیه اشارات دور و نزدیک را می‌نمایانند و رموز آن را میگشایند. و متشابهات را تاویل و فروع را از اصول محکم استنباط می‌کنند. نهی از تفسیر به رای گویا ناظر به اینگونه آیات است. اگر تفسیر معانی همه آیات و اشارات و لطائف قرآن را مردم محدود به زمان و عصری دریابند و از رموز نهایی آن پرده بردارند، تفسیر کنند، نباید قرآن کتاب ابدی و برای همه قرون و همه مردم باشد.» به نظر میرسد اگر معنی تفسیر قرآن به قرآن، عدم استفاده و تبعیت از روایات باشد، آیت الله نه تنها در این راه قدم برنداشته، بلکه تفسیر و تاویل دسته ای از آیات را فقط و فقط مختص اهل بیت (ع) دانسته و عدم رجوع به آنها را باعث انحراف شمرده است. ایشان در مقدمه تفسیر می‌نویسند: «درتاویل متشابهات و فهم آیات الاحکام و استنباط فروع باید به احادیثی که از جهت دلالت صریح و از جهت سند استناد آنها به منابع وحی و ائمه طاهرین بررسی شده باشد، رجوع شود.» در واقع ایشان نه تنها تفسیر آیات متشابه را در حیطه اهل بیت (ع) می‌دانند بلکه به صراحت آیات مربوط به احکام و فروع از اصول را نیز در همین حیطه قلمداد می‌کنند.

 

۶. آیت الله طالقانی در تفسیر خویش اصرار شدیدی به رفع حجابها و پروا از آنها برای نیل به فطرت انسانها داشته و معتقدند که «پرتوی از قرآن» درصدد رفع این حجابها و دعوت مخاطبین برای تفکر و تدبر در آیات ذاتا هدایت گر قرآن می‌باشد. این دیدگاه در واقع میتواند به عنوان شیوه اصلی ایشان در این کتاب قلمداد گردد آنجا که در مقدمه جلد سوم به صراحت می‌نویسند: «در حقیقت آنچه به عنوان تفسیر از آیات قرآن نوشته یا گفته شود و می‌شود، طرق و وسائلی است که اذهان با بیان مطالب قرآن خود نزدیک و آشنا شوند و در معرض نور هدایت قرآن واقع گردند. تا هرکسی به مقدار کوشش و استعداد خود به سرچشمه آن راه یابد و در آیات قرآن بیاندیشد. از این جهت هرکسی که با لغت قرآن آشنایی دارد، باید خود در قرآن تدبر و تفکر نماید و در طریق تدبر در آیات از ترجمه و شرح لغات و تفاسیر استفاده نماید.» ایشان در پایان همان مقدمه چنین آرزو میکنند: «امید است از خلال بحثهای متنوع در اطراف آیات پرتوهای دیگری برافکار بتابد و آفاق جدیدی نمایان گردد و فروغ دلنواز آیات قرآن و نسیم‌های لطف و رحمتی که از آنها میوزد، دلهای رمیده و گرفتار ظلمات دنیا و مظالم دنیاداران را نوازش دهد و حقایقی که از آیات تجلی می‌نماید، جلو منظر انظار را بازکند و. .» دقت در بیان و شیوه عمل آیت الله ما را بیشتر به این نیت خوانی از تفسیرایشان رهنمون میگردد که ایشان طبق بیان خویش قصد محدود سازی فهم مخاطب از قرآن در این کتاب را نداشته و قصد بیان اهداف الهی در نزول این آیات را نیز ادعا نمیکنند و بلکه تنها در صدد بازنمودن محفلی برای تدبر و تفکر بیشتر در باب آیات الهی از طرف مخاطبین می‌باشند و اینجاست که جذب مخاطب با استفاده از تفسیر ذوقی معنا می‌یابد.

 

۷. جلوه ای دیگر از تفسیر «پرتوی از قرآن» اشارات ایشان در مقدمه تفسیر به انحرافات به وجود آمده در باب نوع بهره برداری از قرآن و بسته شدن خانه تعلیم و تربیت اهل بیت (ع) و بازشدن راه برای روایات درهم و برهم و اسرائلیات و بافتن اوهام و خیالات توسط علمای نفوذی قوم یهود در بین مسلمانان است. ایشان به صراحت از تفسیر به رای‌های اهل کلام و عرفان و فلسفه گلایه کرده و اعتراض اهل بیت (ع) در باب این نوع تفسیر را یادآور می‌شوند و می‌نویسند: «هراندازه مباحث قرائت و لغت و اعراب و مطالب کلامی و فلسفی در پیرامون آیات قرآن وسعت می‌یافت، اذهان مسلمانان را از هدایت وسیع و عمومی قرآن محدود‌تر می‌ساخت. این علوم و معارف مانند فانوسهای کم نور و لرزان در بیابان تاریک طوفانی است که اگر اندکی پیرامون نزدیک را روشن دارد، از پرتو پردامنه اختران فروزان محجوب میدارد. پندارهاییکه از مغزهایی برمی خاست آنگاه قرآن و عقل برای اثبات آنها دلیل آورده می‌شد. مانند مه متراکم و ممتدی گشت و آفاق قرآن را احاطه نموده و مانع تابش مستقیم آیات قرآن برنفوس گردید. اگر مسلمانان خود را از میان این ابرهای پندارها و اندیشه‌ها برتر آرند و با توجه به درک صحیح استنباطهای مستدل و معقول محققین آن محیط بی آلایش فکری و فطری را بازیابند، پرتو هدایت آیات برنفوس آنها خواهد تافت و عقول خفته و خود باخته در راه درک حقایق وجود و دریافت طرق خیر و شر برانگیخته خواهد شد.» ایشان دعوت می‌نمایند که از محکومیت آراء و اندیشه‌ها و ظواهر تمدن بی پایه زمان رهانیده و با تقوا پیشگی خود را در معرض هدایت عام قرآنی قراردهیم و جالب‌تر آنکه به صراحت از این شیوه‌های تقلیدی کلام و عرفان و فلسفه به انتقاد پرداخته و آن را باعث دوری از قرآن و تاویل‌های راستین راسخین در آن می‌دانند.

 

تفسیر «پرتوی از قرآن» در واقع دعوتی است برای تدبر بیشتر در آیات و تفکر در آخرین کتاب الهی. دعوتی که تقوا را برای قرارگرفتن در هدایت الهی پیش شرط دانسته و با بیات حلاوت بلاغت در کلام الهی، در مسیر رفع حجب از فطرت و عقل فطری و انگیزش آنها گام برمیدارد. پرتوی از قرآن راه جلب هدایت را نظر در آیات الهی بدون منیت‌ها و ایسم‌ها و عینک‌های نحله ای و مکاتب متعدد دانسته و فطرت انسانی را به حضور در عرصه فرامی خواند.

 

کلام آخر اینکه: امروزه عده ای با عنوان پدر معنوی آیت الله را خطاب کرده و سنگ مکتب ایشان را به سینه می‌زنند و از سوی دیگر عده ای به خاطر دوری از چنین جمعی، میراث مکتوب آیت الله طالقانی را به فراموشی سپرده اند. هر دو این گروهها را به هدف اصلی این تفسیر که همان مقدمه چینی برای تدبر با انگیزش فطرت است جلب نموده و از شخصیت زدگی صرف و یا تحریم شخصیتی برحذر میداریم. «پرتوی از قرآن» در سالهای نشر کلامی و نوشتاری خویش به عنوانی اثری بدیع و تاثیرگذار در جامعه و بهانه ای مثبت و جریان ساز در باب تشکیل محافل مذهبی عمل نموده و بی شک از عوامل اصلی محبوبیت و مقبولیت چهره بسیار تاثیرگذار جریان انقلاب اسلامی بوده است، که امروزه نیز میتواند در راه تدبر و اندیشه در آیات الهی همچنان موثر باشد. و یادمان نرود که اصل قرآن است و عمل به فرامین و آموزه هایش و رجعتی باید به سمت قرآن و دانایان واقعی به علمش.




بازدید کننده عزیز, شما هنوز به عضویت سایت در نیامده اید.
پیشنهاد می کنیم در سایت ثبت نام کنید و یا وارد حساب کاربری خود شوید.

دیدگاه‌ها: